KHÁNH THANH
Bạn đọc xem sách của nhà văn Nguyễn Khắc Phê ở Đường sách thành phố Hồ Chí Minh
Theo lời tác giả thì mấy từ “phê bình ngoại hạng” là cách nói vui để chỉ một lối phê bình theo đại chúng, phê bình hạng 2 hay 3 chi đó, để phân biệt với những tác phẩm phê bình chuyên nghiệp, hàn lâm…, là cách nói tự trào, tỏ ý khiêm nhường của tác giả. Có lẽ, ta không nên có sự phân chia, xếp loại đó. Mỗi tác phẩm, bất kỳ thuộc thể loại nào, xứng đáng ra đời được độc giả đón nhận đều là thành tựu duy nhất, mang bản sắc riêng, bộc lộ tư tưởng, tình cảm, cách viết riêng, không trộn lẫn. Cuốn “Những trang sách thức tỉnh con người” (Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2022) của nhà văn Nguyễn Khắc Phê là một cuốn như vậy, ta hiểu cái từ “ngoại hạng” là theo cách này. Từ đó có thể thấy 2 đặc điểm nổi bật trong bút pháp phê bình của Nguyễn Khắc Phê.
1. Một lối phê bình nặng chữ Tâm
Nếu xếp “Những trang sách thức tỉnh con người” là thuộc loại phê bình thì đây là cuốn thứ 4 của anh, tập hợp 48 bài viết về hơn 50 tác phẩm rất nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, hồi ký, tự truyện, tiểu luận, chuyên khảo, chân dung nhà văn, danh nhân lịch sử, khoa học…, cả phê bình văn học của những nhà văn, nhà nghiên cứu trong nước, ngoài nước, trong nhiều thời gian lịch sử khác nhau. Nhưng có một đặc điểm dễ nhận thấy, là trong việc chọn lựa tác giả và tác phẩm, Nguyễn Khắc Phê có vẻ đã dành rất nhiều ưu ái cho những tác giả chưa mấy nổi tiếng, ít ai biết tới, phần lớn họ chỉ viết văn bằng tay trái… Nữ nhà văn Xuân Phượng vốn là một chiến sĩ quân giới, gắn bó với nhiều nghề nghiệp và trọng trách khác nhau; Nguyễn Hải Yến vốn là một giáo viên Văn THCS; Nguyễn Thế Quang là giáo viên Văn THPT; Lê Quốc Hán là giảng viên Toán; Hà Văn Thịnh là giảng viên Sử; Phan Khánh là Kỹ sư về Thủy lợi; Hoàng Hữu Phê là một Kiến trúc sư; Nguyễn Trí Thạch là một Kỹ sư về Khí động học… Nguyễn Khắc Phê cũng tỏ ra ưu ái với các tác giả nữ, trong đó có nhiều cây bút ở Huế như Đạm Phương Nữ Sử, ba tiểu thư con cụ Tổng đốc Võ Chuẩn (Minh Đức Hoài Trinh, Linh Bảo, Băng Thanh), Trần Thùy Mai, Phạm Ngọc Túy, Duyên Sanh, Nguyễn Khoa Diệu Hà…
Ba cuốn sách phê bình của anh trước đây (Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ, Nxb. Hội Nhà văn, 2006); Trang sách, cuộc đời nhà văn, Nxb. Hội Nhà văn, 2014; Những cột mốc trên đường vô tận, Nxb. Hội Nhà văn, 2018) cũng có khuynh hướng ấy. Điều tưởng như nhỏ nhất này lại bộc lộ một phẩm chất rất đáng quý, bộc lộ cái Tâm của người phê bình. Anh trân trọng nâng niu vun xới cho những mầm xanh, ngòi bút anh thân thiện, ấm áp, hiền hòa; anh phát hiện ra những đặc sắc nổi bật trong sáng tác của họ; anh đọc kỹ, quan tâm đến những chi tiết nhỏ nhất, không ngại dẫn văn nhiều đoạn khá dài, nếu như đó là những lời văn hay, bộc lộ được diện mạo, phong cách của nhà văn, hoặc bộc lộ được cá tính hay chiều sâu của nhân vật. Hẳn không phải ngẫu hứng, ngay khi sách vừa lên kệ ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhà phê bình Ngô Thảo đã viết trên Facebook chúc mừng bạn văn Nguyễn Khắc Phê với “48 tác giả, tác phẩm được bàn luận một cách cẩn thận, chân tình. Đây mới là loại sách Hội Nhà văn nên xét thưởng, chứ không nên toàn tặng thưởng sách Nghiên cứu như mấy năm qua…”.
Ngòi bút phê bình của Nguyễn Khắc Phê chân tình, ấm áp, nhiều khi như hòa vào tâm thế của tác giả. Xin trích một đoạn thư của một tác giả không chuyên gửi cho Nguyễn Khắc Phê để làm bằng chứng:
… “Anh à, em vừa tìm mua được tờ Tuổi Trẻ, thấy bài của anh rồi. Em rất sung sướng đọc từng dòng giới thiệu “Vẫn ấm nóng tình người” của anh. Thích tất cả những lời giới thiệu anh đã viết, nhờ anh em mới biết được cái khá cao tay của Hồ Dạ Thảo khi để các linh hồn liệt sĩ đối diện với nghĩa trang Hòn Rọ. Dường như có sự cảm thông giữa Hồ Dạ Thảo và anh đã góp phần chiến đấu cho công bằng, lẽ phải. Anh thật sâu sắc trong những nhận xét về tác phẩm. Muôn vàn biết ơn anh. Nhờ anh, tác phẩm sẽ được thăng hoa…” (Đàm Thị Ngọc Lý, người bạn đời, và tác giả thứ 2 của tác phẩm “Còn đó tình yêu”).
2. Một kiểu phê bình giàu chất văn
Văn của Nguyễn Khắc Phê cũng “Ấm nóng tình người” như tên một bài viết anh dành cho cặp đôi nhà giáo Ngọc Lý - Hồ Dạ Thảo. Bởi vậy đọc phê bình của Nguyễn Khắc Phê như đọc văn, như đọc truyện, hay tùy bút. Anh không đao to búa lớn, không lý luận dông dài, nhưng những vấn đề cốt lõi về lý luận, về sáng tác vẫn hiện lên khá thường trực trong các bài viết của anh: Vấn đề tự do sáng tác, vấn đề loại thể và hư cấu nghệ thuật, vấn đề cá tính sáng tạo, vấn đề truyền thống và cách tân, chuyện thủ thuật và bếp núc của người cầm bút; những vấn đề chính nhà văn đã từng trăn trở và thể nghiệm trong bao nhiêu năm tháng miệt mài trên những trang tiểu thuyết của chính mình…
Cái tạng của Nguyễn Khắc Phê xưa nay ai cũng thấy: Đó là sự cẩn trọng, chuẩn mực, tỉ mỉ, dí dỏm, giản dị… nhưng ở tập sách này, Nguyễn Khắc Phê bộc lộ rõ nét là cây bút tinh tế, có tầm vóc. Anh có duyên với những tác phẩm gắn liền với đề tài mang tính khoa học. Ta sẽ đặc biệt thích thú khi đọc bài “Ý nghĩa mới từ một trò chơi thời “vang bóng…”, bài viết về cuốn sách “Hào quang vật lý trong bầu trời Phật học” của nhà nghiên cứu Phật học, Kỹ sư khí tượng thủy văn Nguyễn Trí Thạch. Đây là tác phẩm không dễ đọc vì nó đề cập đến những vấn đề quá lớn của vũ trụ và nhân sinh, giữa vật chất và ý thức, giữa thực và ảo, giữa khoa học và Phật học… Nguyễn Khắc Phê đã viết về nó một cách tâm đắc, thấu hiểu và đặt ra những vấn đề có ý nghĩa thiết thực, hiện đại. Những vấn đề này lại được bắt đầu từ “một trò chơi thời vang bóng” giàu chất tiểu thuyết và thơ ca… Đó là việc chơi “cờ tưởng” - chứ không phải cờ tướng, do không có bàn cờ, quân cờ, - “đã được nhà văn Nguyễn Tuân miêu tả rất thú vị trong tác phẩm “Vang bóng một thời” - hai cụ nằm hai võng, không trông thấy nhau, vừa đi vừa hô “lên xe - ghếch mã”… Vậy là bỏ yếu tố vật chất, cuộc đấu càng hấp dẫn và thú vị gấp nhiều lần!”…”.
Sự kết hợp giữa chất trí tuệ, năng lực thẩm thấu nghệ thuật và bút pháp giàu chất trữ tình là đặc điểm khá nổi bật của ngòi bút Nguyễn Khắc Phê trong tập sách. Ta có cảm giác anh lắng nghe được những thổn thức từ bên trong của nhiều nhân vật; anh ngửi được hương vị của văn chương từ những trang viết của cô giáo cấp 2 trường làng mới vào nghề như văn Nguyễn Hải Yến chẳng hạn. Anh phát hiện ra chiều sâu tư tưởng và những đặc sắc của nghệ thuật trong tiểu thuyết đầu tay của giảng viên Sử học Hà Văn Thịnh… Đọc nhiều lần bài viết của anh về ngòi bút phi hư cấu của nhà văn Phan Thúy Hà hay bài của anh về tác phẩm “Lời nguyện cầu Chernobyl” của Svetlana Alexievich thật khó mà cầm nổi nước mắt, không phải chỉ vì bản thân tác phẩm gây xúc động mà còn vì màu sắc trữ tình rất đậm nét của nhà phê bình…
Tên tác phẩm “Những trang sách thức tỉnh con người” cũng là tên một bài viết về bộ sách phi hư cấu của Phan Thúy Hà mới xuất hiện gần đây. Nhưng đồng thời cũng là một cái tên phù hợp với hầu hết các tác phẩm trong “Tập phê bình ngoại hạng” của Nguyễn Khắc Phê. Dù viết về đề tài gì, tình yêu, chuyện đời thường, những đụng độ sinh tử, những nhân vật lịch sử trong bao biến cố thăng trầm, sự tha hóa, biến chất trong xã hội hôm nay, chuyện xưa, chuyện nay với bao câu hỏi nhức nhối, bao nhiêu liên tưởng, cả những đau thương, bế tắc… Nhưng trên tất cả, những tác phẩm ấy vẫn hiện lên vẻ đẹp của đất nước, quê hương, với bao nhiêu con người chân chính, sẵn sàng đối diện với sự thật, để khẳng định nhân cách và phẩm giá, để khẳng định chỗ đứng của mình với một tầm nhìn và một sự thức tỉnh vì một dân tộc, một nhân loại đang hướng tới tương lai, xứng đáng với quá khứ, với tất cả những gì cao cả tốt đẹp mà tổ tiên, cha ông và trái đất này đã ban cho.
Có bạn đọc yêu thích “Những trang sách thức tỉnh con người” tâm sự:
- Tôi mới chỉ đọc được khoảng một nửa số tác phẩm mà tác giả Nguyễn Khắc Phê đã chọn giới thiệu trong cuốn sách. Có những cuốn, nay đọc phê bình của anh tôi mới hiểu hết. Nhiều cuốn thấy nó hay hơn, muốn đọc lại… Một nửa còn lại, tôi không biết tìm mua ở đâu, mà mắt thì yếu quá rồi, thôi thì đành cảm ơn anh Nguyễn Khắc Phê đã đọc giùm. Phê bình của Nguyễn Khắc Phê về một phương diện nào đó, có thể xem như một kiểu giới thiệu và đọc sách có phân tích, hướng dẫn, cũng thật tuyệt…
Xin được chúc mừng và cảm ơn nhà văn Nguyễn Khắc Phê đã giới thiệu đến cho bạn đọc gần xa những trang sách thực sự có “khả năng thức tỉnh con người”.
K.T
(TCSH45SDB/06-2022)
PHƯỚC GIANGTrung tâm Văn hóa doanh nhân và Nhà xuất bản Giáo dục vừa tuyển chọn và giới thiệu 100 bài thơ hay nhất thế kỷ XX.Việc này thực hiện trong hai năm, theo ông Lê Lựu, Giám đốc Trung tâm Văn hóa doanh nhân thì kết quả thật mỹ mãn: hơn 10.000 phiếu bầu, kết quả cuối cùng “không ai bị bỏ sót” và “trong 100 bài đã được chọn chỉ chênh với các danh sách khác khoảng 5-7 bài”.
NHỤY NGUYÊN
Truyện ngắn của Nguyên Quân trong Vòng tay tượng trắng (Nxb. Văn Học, 2006) khá mộc mạc ở cả đề tài và lối viết, nhưng cũng nhờ cái mộc mạc đó đã hút được nguồn nguồn mạch sống.
QUÁCH GIAOMùa Xuân Đinh Hợi đến với tôi thật lặng lẽ. Cây Thiết Mộc Lan nơi đầu ngõ năm nay ra hoa muộn song lại tàn trước Tết. Hoa trong sân nhà chỉ lưa thưa vài nụ Bát Tiên. Hai chậu mai không buồn đâm hoa trổ nụ. Đành thưởng xuân bằng thơ văn của bằng hữu.
NHỤY NGUYÊN
(Đọc Ngày rất dài - Thơ Đoàn Mạnh Phương, Nxb Hội Nhà văn, 2007)
TRẦN THÙY MAI(Đọc Đức Phật, nàng Savitri và tôi, tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2007)
NGUYỄN KHẮC PHÊ(Nhân đọc “Nhà văn Việt Nam hiện đại” - Hội Nhà văn Việt Nam xuất bản, 5-2007)Trong dịp kỷ niệm 50 năm thành lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957-2007), Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam (HNVVN) đã xuất bản công trình quan trọng “Nhà văn Việt Nam hiện đại” (NVVNHĐ), dày 1200 trang khổ lớn, tập hợp chân dung trên một ngàn nhà văn các thế hệ, từ các cụ Ngô Tất Tố, Phan Khôi… cho đến lớp nhà văn vừa được kết nạp cuối năm 2006 như Nguyễn Danh Lam, Nguyễn Vĩnh Tiến, Phan Huyền Thư…
BÍCH THU(Đọc Tô Hoài - Đời văn và tác phẩm của Hà Minh Đức, Nxb Văn học, 2007)Tô Hoài - Đời văn và tác phẩm của Hà Minh Đức là cuốn sách tập hợp những ghi chép và nghiên cứu về nhà văn Tô Hoài, một tác gia lớn của văn học Việt Nam hiện đại. Đây là cuốn sách đầu tiên kết hợp hai phương diện ghi chép và nghiên cứu, góp một cách tiếp cận đa chiều và cập nhật về con người và sự nghiệp của nhà văn.
NGUYỄN QUANG HÀ(Đọc Từ đá vắt ra của Trần Sĩ Tuấn)Chiếc áo choàng mà tác giả nói ở đây là chiếc áo blouse trắng của người thầy thuốc. Tác giả là bác sĩ. Chắc anh đang làm thơ về nghề nghiệp của mình.Trong đời có bốn bậc thầy được nhân dân ngưỡng mộ: Thầy thuốc chữa bệnh, thầy giáo dạy học, thầy cúng, thầy phù thủy cùng dân tìm cõi tâm linh.
HẢI TRUNGKhoa tuyên bố với tôi: mình viết truyện ngắn đây, không phải để thành nhà gì cả, cốt để cho mấy đứa con làm gương mà học tập. Tôi ngờ ngợ, cứ nghĩ là anh nói vui vì chơi với đám bạn văn chương mà bốc đồng buột miệng. Ai ngờ anh viết thật, viết say sưa, viết để quên và để nhớ.
VĂN CẦM HẢIVề phía biển, là thường nhân di du với cõi minh mang nhưng Nguyễn Thanh Tú, biển là nơi anh được vời vợi nỗi cô đơn của một loài thân phận có tên là thơ!
MAI VĂN HOANHồn đầy hoa cúc dại là tập thơ thứ bảy của Lâm Thị Mỹ Dạ. Thơ Dạ đã có rất nhiều người bàn luận, bình phẩm. Mỗi người có một cách cảm nhận riêng. Bài viết của Ngô Minh mới đây giúp cho độc giả biết thêm những uẩn khúc, những góc khuất trong cuộc đời của Dạ.
DUNG THÙYĐây là tập thơ đầu tay của tác giả Nguyễn Thị Anh Đào do NXB Đà Nẵng ấn hành với cảm xúc tròn đầy và một tâm hồn nồng ấm. Là một cây bút trẻ đang độ sung sức, chị có nhiều thơ và truyện ngắn đăng trên các báo, tạp chí và Ngày không trở lại gói ghém những niềm riêng.
LÝ HẠNH(Đọc Thơ tặng của nhà thơ Ngô Minh)Ngô Minh là nhà thơ, nhà văn, nhà báo, vì thế mà cố nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng đã từng nói về ông một cách trìu mến: “Ba con người trong một con người thâm thấp”. Có một điều đặc biệt, chính con người thâm thấp ấy đã phân thân thành 3 con người khác nhau, mà con người nào cũng “ra hồn ra vía” cả.
FRANCOIS BUSNELKiran Desai là nữ văn sĩ người Ấn Độ. Cô sinh năm 1971 tại Dehli. Là con gái của nữ tiểu thuyết gia Anita Desai. Kiran Desai lớn lên và học tiểu học ở Dehli đến năm 14 tuổi. Sau đó, cô cùng mẹ sang Anh Quốc, rồi Hoa Kỳ, học trung học ở tiểu bang Massachussettes. Cô theo học lớp viết văn ở Virginie và sau đó học Đại học Columbia ở NewYork.
TRẦN HUYỀN SÂM Một mùa đông ở Stockholm của Agneta Pleijel là một hiện tượng nghệ thuật độc đáo, tiêu biểu cho tính chất “đả phá thể loại” của tiểu thuyết hiện nay. Tác phẩm dung nạp nhiều đặc tính của tiểu thuyết Châu Âu hậu hiện đại: Phép giản lược tối thiểu, lối kể chuyện tung hứng, thủ pháp lạ hoá hình thức văn bản tác phẩm, đặc biệt là kiểu tự thuật “đánh tráo” chủ thể trần thuật.
HỒ THẾ HÀSerenade của Peter Kihlgard là một truyện ngắn có cấu trúc hiện đại. Trước hết là ở nghệ thuật ngôn từ và điểm nhìn văn bản.
BỬU NAM Hình thức lạ lùng gây tò mòTrước hết về mặt hình thức, tiểu thuyết khêu gợi sự tò mò ở người đọc với cách bố trí các tiêu đề in hoa, dày đặc đến hàng trăm suốt tác phẩm, xen lẫn các tiêu đề bằng tiếng Anh “I have been calling for more than an hour... But It's me”...
NHỤY NGUYÊN
Sự đặc biệt của dòng thơ hậu chiến là luôn luôn khuấy động trong cái mênh mông vô chừng tưởng đã lắng xuống những vỉa quặng lấp lánh sau 30 năm đằng đẵng.
PHẠM QUÝ VINH Sau khi lên nắm chính quyền ở miền Nam Việt Nam, Ngô Đình Diệm đã thi hành một chính sách đối nội hết sức phản động. Chính quyền Ngô Đình Diệm đã sử dụng nhiều thủ đoạn nham hiểm nhằm khủng bố những người kháng chiến, những người yêu nước.
VŨ NGỌC KHÁNHLTS: Ngày 17-11-2007, tại Văn miếu Quốc tử giám Hà Nội, Trung tâm Minh Triết Việt đã tổ chức Lễ tưởng niệm các nhà giáo Đông Kinh Nghĩa Thục. Giới trí thức học thuật của Hà Nội, nhiều thanh niên, sinh viên và hậu duệ của một số nhà Đông Kinh Nghĩa Thục (ĐKNT) đã đến dự.