Thơ thiền Lý - Trần - nguồn tư duy minh triết

15:35 29/04/2009
HOÀNG QUỐC HẢIThơ Lý - Trần có mạch nguồn từ Đinh - Lê, nếu không muốn nói trước nữa. Rất tiếc, nguồn tư liệu còn lại cho chúng ta khảo cứu quá nghèo nàn.Nghèo nàn, nhưng cũng đủ tạm cho ta soi chiếu lại tư tưởng của tổ tiên ta từ cả ngàn năm trước.

Chấm dứt đêm trường ngàn năm Bắc thuộc, mở ra một thời kỳ độc lập tự chủ lâu dài, công ấy do Ngô Vương Quyền. Nhưng chỉ ít năm sau, lại cát cứ, xâu xé, tranh giành. Dẹp xong loạn 12 sứ quân, lên ngôi hoàng đế, đến lượt cha con Đinh Tiên Hoàng bị ám hại. Cái chết của cha con ông tới nay vẫn còn là một nghi án.
Được ngôi nước, Lê Hoàn trong lòng vẫn chưa hết lo sợ. Đem nỗi lo ấy hỏi một bậc thiền sư lỗi lạc. Hẳn Lê Hoàn chỉ mong Đỗ Pháp Thuận chỉ cho ông giải pháp đối phó với các phe đối lập, đối phó với các sách động người Mường ở Thanh Hoá, người Nùng ở Cao Bằng, Lạng Sơn thường nổi dậy cướp phá, chống lại quan quân, và cả sự đe dọa của nhà Tống.

Thay vì "Đáp quốc vương quốc tộ chi vấn", (tức là trả lời vào điều Lê Hoàn hỏi về tương lai của "ngôi nước"; ngôi nước ở đây chính là vị trí của nhà vua); thiền sư đọc luôn cho vua nghe một bài kệ, nhằm vào chủ đề vua hỏi.
            Quốc tộ như đằng lạc
            Nam thiên lý thái bình
            Vô tri cư điện các
            Xứ xứ tức đao binh
.
Nghĩa là:
            Ngôi nước như dây leo quấn quít
            Ở góc trời Nam (mở ra) cảnh thái bình
            (Dùng đường lối) vô vi nơi cung điện
            Thì khắp mọi nơi đều tắt hết đao binh.


Nhà thiền học khuyên vua, muốn giữ được ngôi nước thì phải đoàn kết (vừa là đoàn kết trong nội bộ triều đình, vừa là đoàn kết dân tộc), như loài dây leo xoắn xuýt vào nhau thì mới có sức mạnh.

Hàng ngàn dặm đất của cõi trời Nam này, muốn có cảnh thái bình thịnh trị thì đường lối hành xử của nhà vua thể hiện nơi triều chính, phải là "đường lối vô vi". Làm được vậy, không cần phải đánh dẹp, tự nhiên nước sẽ an lạc. Vô vi mà Đỗ Pháp Thuận nói ở đây không có nghĩa là không hành động; nhà thiền nói "vô vi", thì nên hiểu đó là "vô ngã".

Tóm lại, bậc quốc sĩ, nhà thiền học lỗi lạc Đỗ Pháp Thuận đã khuyên hoàng đế Lê Hoàn khi ông hỏi về "ngôi nước" gồm các vấn đề mang tính chiến lược hơn là các biện pháp ứng phó mang tính chiến thuật.
1) Đoàn kết nội bộ, đoàn kết dân tộc xung quanh nhà vua.
2) Chính sách của nhà vua được thể hiện qua bộ máy cai trị, phải bộc lộ được sự trong sạch của triều đình, thì đó sẽ là nguồn gốc của thái bình, an lạc.

Có lẽ thiền sư Đỗ Pháp Thuận, là một trong những nhà Phật học đầu tiên ở nước ta, tạo tiền đề cho đạo gắn với đời, tham gia tích cực vào mọi mặt trong đời sống xã hội, cả về văn hoá và chính trị theo hướng tiến bộ. Và vì thế, gần nửa thiên niên kỷ bắt đầu từ nhà tiền Lê đến kết thúc triều đại nhà Trần, Phật giáo nước ta trở thành một nhân tố cấu thành trong việc xây dựng đất nước giầu, thịnh và vững mạnh.
Tinh thần đó được thể hiện trong hàng loạt thơ thiền kéo dài suốt từ Lê - Lý sang Trần.
Ta biết các thiền sư cuối Lê đầu Lý, đã có tác động tích cực thế nào vào việc làm nảy sinh một triều đại mới. Đó là vai trò của các thiền sư Đa Bảo, Khánh Văn, đặc biệt là sư Vạn Hạnh.

Đó cũng chính là sự vạn bất đắc dĩ các thiền sư buộc phải tham gia vào việc diệt trừ cái ác, tựa như sau này, Tuệ Trung thượng sĩ Trần Quốc Tung hai lần thân làm tướng trực tiếp cầm quân đánh giặc Nguyên - Mông hồi cuối thế kỷ 13.
Khi thế nước đã bình ổn, các vị thiền sư lại chuyên tâm tu đạo.
Vạn Hạnh, cha đẻ của vương triều Lý, khi Lý Công Uẩn đã điều khiển triều chính vững vàng rồi, dường như ông không quan tâm đến các vấn đề chính trị nữa.
Các nhà trí thức Phật giáo cách ta gần 10 thế kỷ, có nhân sinh quan và vũ trụ quan dường như rất gần gũi với chúng ta ngày nay.
Thiền sư Vạn Hạnh khi sắp viên tịch, các đệ tử hỏi về Đạo, ông nói lời "kệ".
                        THỊ ĐỆ TỬ
            Thân như điện ảnh hữu hoàn vô
            Vạn mộc xuân vinh, thu hựu khô
            Nhâm vận thịnh suy vô bổ uý
            Thịnh suy như lộ thảo đầu phô
                       
BẢO CÁC HỌC TRÒ
            Thân như bóng chớp, có rồi không
            Cây cối xuân tươi, thu não nùng
            Mặc cuộc thịnh suy đừng sợ hãi
            Kìa kìa ngọn cỏ giọt sương đông
                                   
Ngô Tất Tố dịch

Vạn Hạnh chỉ cho đệ tử thấu hiểu quan niệm của nhà Phật là không chấp hữu, chẳng chấp vô. Ngay cái thân ta tưởng như là có, bỗng chốc đã là không, từ có đến không chỉ như một ánh chớp. Cả sự vận hành của thế giới sắc tướng kia, thịnh suy dời đổi có khác chi giọt sương trên đầu ngọn cỏ. Do vậy, việc sống chết, thịnh suy là lẽ thường hằng.
Có một điều thú vị là trong các đời Lý - Trần, rất nhiều các bậc vua anh minh kiêm triết gia, kiêm thiền sư. Trường hợp Lý Phật Mã (Lý Thái Tông 1000 - 1054) không là một biệt lệ. Quan niệm của ông về thời gian và không gian, là một thứ không gian và thời gian rất gần gụi với thuyết tương đối ngày nay. Trong bài kệ truy tán vị tổ của dòng thiền Tì-ni-đa-lưu-chi, đã mất hơn 400 năm trước khi ông được sinh ra. Vậy mà ông viết cứ như một nhà vật lý học thời nay;
            ...
            Hạo hạo Lăng Già nguyệt
            Phân phân Bát Nhã liên
            Hà thì lân diện kiến
            Tương dữ thoại trùng huyền.

Dịch nghĩa:
            (Trăng Lăng Già vằng vặc
            Sen Bát Nhã thơm truyền
            Biết bao giờ gặp mặt
            Cùng nhau nói đạo huyền)
Dịch thơ:
            Lăng Già ngời bóng nguyệt
            Bát Nhã nức mùi sen
            Họp mặt chừng bao tá
            Cùng nhau bàn lẽ huyền.
                                   
Ngô Tất Tố dịch

Triết lý đời Lý qua thơ thiền, khẳng định cái khả biến và cái bất biến trong thế giới vi mô và vĩ mô.
Cái khả biến là thế giới hình tướng, sắc tướng; cái bất biến là đạo, là qui luật của tự nhiên.
Trong bài "Thị đệ tử Bản Tịch", tức là bảo cho học trò là Bản Tịch, thiền sư Đào Thuân Châu viết:
            Chân tính thường vô tính
            Hà tằng hữu sinh diệt
            Thân thị sinh diệt pháp
            Pháp tính vị tằng diệt
Dịch
            Chân tính luôn luôn không có tính
            Nó chưa từng có sinh diệt
            Thân người là hiện tượng sinh diệt
            Những pháp tính thì chưa từng sinh diệt

Do nhận thức về qui luật sinh tử cũng như các qui luật khác của tự nhiên có tính bản thể luận như vậy, nên con người thời đó có lối sống rất hồn nhiên, và hoà đồng. Thái độ sống rất chủ động và tích cực. Thường là làm chủ bản thân, làm chủ xã hội và hoà hợp với thiên nhiên tạo vật.
Bài "Cáo tật thị chúng" của thiền sư Mãn Giác (1052 - 1096) ra đời gần một ngàn năm, mà sao ta có cảm giác như nó được viết vào thời nay.

Bốn câu đầu:
            Xuân khứ bách hoa lạc
            Xuân lai bách hoa khai
            Sự thực nhãn tiền quá
            Lão tòng đầu thượng lai
Nhằm nói về bốn núi, tức là bốn nỗi khổ của con người: sinh - lão - bệnh - tử thì ai cũng biết rồi. Bởi trong cuộc đời ai mà không trải qua bốn cảnh bất hạnh đó. Về bốn câu này thì nhiều thi nhân có thể viết được.
Nhưng hai câu cuối;
            Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
            Đình tiền tạc dạ nhất chi mai
nhất định phải là một nhà thiền học uyên bác mới lập nổi tứ này, để bài thơ đạt tới giá trị vĩnh hằng, song nếu không phải là tài năng trác việt của một bậc thi thánh, thì không thể gói nổi cái tứ lớn lao kia trong 14 chữ, mà mỗi chữ đều như một viên kim cương lấp lánh.


Dịch thơ toàn bài:
            Xuân ruổi, trăm hoa rụng
            Xuân tới, trăm hoa cười
            Trước mắt, việc đi mãi
            Trên đầu, già đến rồi
            Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết
            Đêm qua, sân trước một cành mai.
                                               
Ngô Tất Tố

Lại nữa, Trần Nhân Tông (1254 - 1308), khó ai mà tưởng tượng được một vị vua gần dân đến thế, một con người sống giữa cõi đời, sống giữa thiên nhiên và đã thực sự hoà vào với đời, hoà vào với thiên nhiên.
Đọc bài: "Thiên Trường vãn vọng", ta có cảm giác đích thị tác giả là một nông dân; hay chí ít là vị vua này sống không cách biệt với dân.
            Thôn hậu, thôn tiền, đạm tự yên
            Bán vô, bán hữu, tịch dương biên
            Mục đồng địch lý ngưu qui tận
            Bạch lộ song song phi hạ điền
Dịch thơ
            Xóm trước, thôn sau nhạt khói lồng
            Bóng chiều nửa có nửa hư không
            Đi trong tiếng sáo trâu về hết
            Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng.
                                   
Ngô Tất Tố - Trần Lê Văn

Đọc tới bài "Nguyệt" tức "Trăng", ta cảm như tác giả là một hàn sĩ, hoặc một anh khoá nghèo nơi thôn dã đọc sách và thiếp ngủ đi lúc nào không biết.
Và cũng chẳng có ai săn sóc, hầu hạ:
            Bên song đèn rạng sách đầy giường,
            Khí lạnh, đêm thu, đượm giọt sương
            Thức giấc tiếng chày đã lặng ngắt
            Trên chùm hoa mộc nguyệt lồng gương.
Con người thi sĩ ấy, nhà vua anh hùng ấy thoắt cái bỏ ngôi vua như người ta quẳng đi một đôi dép rách, để đi tu thiền.


(Phật hoàng Trần Nhân Tông)

Việc tu đạo của Trần Nhân Tông không hề có mảy may thoát ly thế gian, cầu tìm sự yên nhàn cho thân tâm. Nhà vua đi tìm chân lý; khác với các triết gia cùng thời ở phương Tây, họ tìm chân lý qua thế giới hiện tượng, tức là tìm trong cái động; trái lại Trần Nhân Tông tìm chân lý trong cái tĩnh, tìm chính trong bản thân mình, trong lòng mình.
Nhà vua khuyên mọi người hãy trong lặng soi tìm vào chính mình, lôi cho bằng được ông Phật (tức chân lý) ở trong tâm mình ra, chớ có vọng động mà cầu tìm tha lực. Đó chính là giáo lý hướng nội.

Trong "Cư trần lạc đạo" đệ ngũ hội, ngài viết:
            Bụt ở trong nhà
            Chẳng phải tìm xa
            Nhân khuy bản (quên bản gốc)
            Nên ta tìm Bụt
            Chỉn mới hay
            Chính Bụt là ta
Chính ông là một thiền sư, lại tuyên cáo không cần thiền.
            "Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch
            Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền
"
            (Trong nhà sẵn ngọc thôi tìm kiếm
            Lặng lòng đối cảnh hỏi chi thiền)

Và việc tu đạo chẳng có gì là khó, cứ sống giữa đời một cách vui vẻ, tuỳ cái duyên nó đến, tu được thì tu. Và việc tu này cũng tự nhiên như người đói thì ăn, mệt thì ngủ, có chi phải nhiêu khê, phiền toái.
            "Cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên
            Cơ tắc thực hề, khốn tắc miên
"

Và Tuệ Trung thượng sĩ, bậc thầy của Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân tông cũng chỉ cho người học đạo một quan điểm tu tập rất thoáng đãng:
            THỊ HỌC
            (Gợi bảo người học đạo)
            Học giả phân phân bất nại hà
            Đồ tương linh đích khổ tương ma
            Báo quân hữu ỷ tha môn hộ
            Nhất điểm xuân quang xứ xứ hoa

Dịch thơ:
            Hoa đạo mênh mang ai có hay
            Gạch đem mài gạch cực lắm thay
            Cửa người anh hãy thôi nương dựa
            Một áng xuân về hoa đó đây
                                   
Đỗ Văn Hỷ

Rõ ràng là thơ thiền cũng như thiền học các đời Lý-Trần là một minh chứng cho thấy con người thời đó sống tự tin, tự cường, sống hoà hợp với thiên nhiên, vua sống gần dân, vua với dân cùng chung sức chung lòng, chung lo việc xây dựng đất nước và bảo vệ đất nước.

Vì sao Đại Việt thời đó có được các thành tựu ấy? Trước hết phải tự hào mà nói rằng, Đại Việt vào thời điểm lịch sử đó, xuất hiện nhiều bậc trí thức Phật giáo vừa là các nhà thiền học lỗi lạc, vừa là các bậc vua chúa anh minh. Những vị vua kiêm triết gia ấy cùng với các bậc trí tuệ đã xây dựng được một nền Việt Phật, một dòng thiền hướng nội, đã khai phóng được sức mạnh tiềm ẩn trong mỗi con người, kết thành nội lực vô song của toàn dân tộc.

Chính vì tính hướng nội của thiền học được coi như một hệ tư tưởng chính thống của thời đại, nên các đời Lý-Trần đã triệt để khai thác được sức mạnh nội lực, tuyệt nhiên không dựa vào tha lực, vì vậy sức tự cường của dân tộc rất lớn.Và cũng vì vậy mà các đế quốc xâm lược hung hãn như Tống, như Nguyên-Mông đều lần lượt bị đánh bại.

Ở đây phải thừa nhận Phật giáo đã dựa vào sức mạnh của dân tộc để phát triển Đạo và xây dựng đất nước, dân tộc cũng dựa vào trí tuệ sáng suốt của học thuyết "tam giáo đồng nguyên" để vượt thoát. Như vậy, tất cả đều phục vụ cho một mục tiêu tối thượng là sự trường tồn của dân tộc. Nếu không, thì không thể lý giải được một xã hội ốm yếu, rệu rã, chia ly, nghèo đói vật vã thời Lê Long Đĩnh (hôn quân ngoạ triều), bỗng vụt lên thành một nhà nước cường thịnh thời Lý-Trần.

Ấy là nói về đại thể, chứ thực có thời gian đi kỹ vào thơ thiền Lý - Trần còn biết bao điều thú vị. Chẳng hạn đặc trưng của thơ thiền đời Lý là kết hợp rất nhuần nhuyễn "chất Phật" với "chất Lão-Trang". Vì thế giọng thơ nghe siêu thoát. Con người như sảng khoái hơn, tự tin hơn. Con người với thiên nhiên như là một chỉnh thể khó phân ly.

Song thơ thiền đời Trần, vẫn có điểm chung với thơ thiền đời Lý là lấy Phật làm trung tâm, tuy nhiên nó xa dần Lão Trang mà gần cận với Nho giáo hơn. Chính sự kết thân này ngày càng làm cho chất lung linh trong thơ giảm thiểu, chất thế tục ngày một gia tăng. Cũng bởi ảnh hưởng tính thực dụng của Nho chen vào. Sang cuối Trần, hậu Lê, và Nguyễn Nho thịnh hẳn, khiến Phật suy, và xã hội đi dần vào con đường phụ thuộc bởi các học thuyết chấp ngã của Nho gia.

Và một khi đã dựa vào tha lực, thì khó mà đưa đất nước vào quĩ đạo của sự phát triển. Mặc dù thi thoảng vẫn có những ông vua có tài như Lê Thánh Tông, Minh Mạng, song vẫn không cứu vãn được cả một thời đại đã đi vào "khu bản".

H.Q.H
(168/02-03)

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • HOÀNG NGỌC HIẾN(Trích đăng Lời giới thiệu “Tuyển tập Minh triết phương Đông - Triết học phương Tây” của Hoàng Ngọc Hiến)

  • NGUYỄN GIA NÙNGCả cuộc đời và sự nghiệp văn thơ của Cao Bá Quát là một chuỗi dài những bi kịch của cuộc tìm kiếm không ngừng, không nghỉ về lẽ sống ở đời, về vai trò của văn thơ nói riêng, về kẻ sĩ nói chung. "Mình là ai?" "Mình có thể làm được gì? Làm thế nào để có thể tự khẳng định mình và có thể giúp ích được cho đời?" Có thể nói những câu hỏi ấy luôn trăn trở, dằn vặt trong con người Cao Bá Quát từ khi tự ý thức được tài năng của mình cho đến lúc từ giã cõi đời mà vẫn chưa tìm được lời giải đáp trong một chế độ đầy rẫy bất công, phi lý mà mọi con đường để thoát ra, với ông, đều mờ mịt và chính ông, dù đã cố công tìm, bế tắc vẫn hoàn toàn bế tắc.

  • THẠCH QUỲBài thơ Đây thôn Vĩ Dạ được tuyển chọn để giảng dạy ở trường phổ thông vài chục năm nay. Đó cũng là bài thơ xuất sắc được bạn đọc cả nước yêu mến. Tuy vậy, cho đến hôm nay, cái hình ảnh “Mặt chữ điền” đầy sức quyến rũ và ám ảnh ấy vẫn chưa được nhận chân, nhận diện một cách chính xác.

  • HỒ THẾ HÀNhư một quy luật hiển nhiên, có sáng tác văn học thì sớm muộn gì cũng có phê bình văn học và lý luận văn học, càng về sau, có thêm các phương pháp nghiên cứu, phê bình văn học - với tư cách là trường phái, trào lưu nối tiếp nhau nhằm tiếp cận và giải mã tác phẩm ngày một đa dạng, tối ưu, hiện đại để không ngừng làm đầy những giá trị và ý nghĩa chỉnh thể của tác phẩm văn học.

  • PHONG LÊTrong văn học Việt Nam, trước trào lưu hiện thực, hình ảnh người trí thức đã có mặt trong khuynh hướng lãng mạn của Tự lực văn đoàn. Đó là các nhân vật trong vai điền chủ, luật sư, quan lại - có vốn tri thức và có chút băn khoăn, muốn nhìn xuống nỗi khổ của những người dân quê, và mong thực hiện một ít cải cách cho đời sống họ đỡ tối tăm và đỡ khổ.

  • MÃ GIANG LÂNCách nhân bản thơ, xuất bản thơ bằng "công nghệ sạch" của loài người có từ ngày xửa ngày xưa dưới hình thức ngâm thơ và đọc thơ. Người Việt chúng ta ngâm thơ là truyền thống. Tiếng Việt nhiều thanh, giàu tính nhạc, giọng ngâm có sức vang, sức truyền cảm.

  • TRIỀU NGUYÊN1. Chương trình Văn học lớp 11, chỉnh lí năm 2000, phần tác giả Cao Bá Quát, bài Đề sau khúc Yên Đài anh ngữ của ông đô sát họ Bùi, giảng một tiết, được thay bằng bài Dương phụ hành (Bài hành về người thiếu phụ phương Tây). Cả sách học sinh và sách giáo viên đều không có chú thích gì về "hành", ngoài cách chuyển y khi dịch sang tiếng Việt như vừa ghi.

  • ĐIỀN THANHAndy Warhol nổi tiếng là người đùa rỡn với chuyện danh tiếng, nhưng niềm say mê của ông với sinh hoạt hiện đại có hàm chứa một không gian tối xám hơn nhiều. Đó là việc ông bị ám ảnh bởi cái chết, điểm này cho mỗi chúng ta biết nhiều nhất về tinh thần của thời đại ngày nay…

  • ĐINH VŨ THUỲ TRANGThời Đường là thời đại cực thịnh của dân tộc Trung Hoa về mọi mặt, trong đó có thơ ca. Câu nói này có vẻ sáo mòn nhưng không thể không nhắc đến khi nhìn vào những trang sử vàng son ấy. Chúng ta biết đến ba nhà thơ lớn đời Đường là Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị... Nhưng phải nói rằng, chỉ đọc thơ của họ thì chưa thấy hết được cái hay của thơ Đường. Bởi lẽ, các nhà thơ tuy cùng khuôn luật, cùng chủ đề... nhưng mỗi người đều riêng khác nhau.

  • LÝ HOÀI THUSự vận động và phát triển của một giai đoạn văn học luôn diễn ra song hành cùng sự vận động và phát triển của các loại thể văn học. Nói một cách khác: sức sống của một giai đoạn văn học được biểu hiện rõ rệt nhất qua diện mạo thể loại. Chính vì vậy, thể loại vừa là sự "phản ánh những khuynh hướng lâu dài và hết sức bền vững của văn học" (1) vừa là sự hồi sinh và đổi mới liên tục qua mỗi chặng đường phát triển.

  • INRASARA (Tiếp theo Sông Hương số 245 tháng 7-2009)

  • HÀ VĂN THỊNH Những cái tên - có lẽ không giản đơn như cách nói của người Nga - " Người ta gọi tôi là...”  Ở đây, lớp vỏ của ngôn từ chỉ diễn tả một khái niệm mù mờ nhất của một lượng thông tin ít nhất.Trong khi đó, có bao giờ ta nghĩ rằng một cái tên, không ít khi hàm chứa thật nhiều điều - thậm chí nó cho phép người khác biết khá rõ về tính cách, khả năng và ngay cả một phần của số phận của kiếp người?

  • HÀ VĂN LƯỠNG1. Ivan Bunhin (1870-1953) là một nhà văn xuôi Nga nổi tiếng của thế kỷ XX. Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông trải qua những bước thăng trầm gắn với nhiều biến động dữ dội mang tính chất thời đại của nước Nga vào những năm cuối thế kỷ XIX và mấy chục năm đầu thế kỷ XX.

  • LÊ THÀNH NGHỊCâu hỏi “ta là ai?”, “ta vì ai” nổi tiếng của Chế Lan Viên tưởng đã tìm ra câu trả lời có chứa hạt nhân hợp lý của thời đại trong thơ chống Mỹ đã không còn đủ sức ôm chứa trong thời kì mới, khi nhu cầu xã hội và cá nhân đã làm thức tỉnh cái tôi trữ tình của người làm thơ. Nhu cầu xã hội thường là những gì bức thiết nhất của thực tại, do thực tại yêu cầu. Chẳng hạn, thời chống Mỹ đó là độc lập tự do của dân tộc. Tất cả những hoạt động tinh thần, trong đó có sáng tác thơ văn, nếu nằm ngoài “sự bức thiết thường nhật” này không phù hợp, không được đón nhận... và vì thế không thể phát triển. Kể từ sau năm 1975, đặc biệt là sau 1986, với chủ trương đổi mới, trong xã hội ta, nhu cầu bức thiết nhất, theo chúng tôi là khát vọng dân chủ.

  • LÝ TOÀN THẮNG“Văn xuôi về một vùng thơ” là một thể nghiệm thành công của Chế Lan Viên trong “Ánh sáng và phù sa”, về lối thơ tự do, mở rộng từ thấp lên cao - từ đơn vị cấu thành nhỏ nhất là Bước thơ, đến Câu thơ, rồi Đoạn thơ, và cuối cùng là cả Bài thơ.

  • INRASARA1. Đó là thế hệ thơ có một định phận kì lạ. Người ta vội đặt cho nó cái tên: thế hệ gạch nối, thế hệ đệm. Và bao nhiêu hạn từ phái sinh nhợt nhạt khác.Đất nước mở cửa, đổi mới, khi văn nghệ được cởi trói, nhà thơ thế hệ mới làm gì để khởi sự cuộc viết? Cụ thể hơn, họ viết thế nào?

  • VÕ VĨNH KHUYẾN Tiểu luận nhằm tìm hiểu thành tựu thơ ca trong khoảng 16 tháng giữa 2 cột mốc lịch sử (19.8.1945 - 19.12.1946). Bởi khi phân chia giai đoạn văn học nói chung (thơ ca nói riêng) trong tiến trình lịch sử văn học, các công trình nghiên cứu, các giáo trình ở bậc Đại học - Cao đẳng và sách giáo khoa trung học phổ thông hiện hành, không đặt vấn đề nghiên cứu thơ ca (cũng như văn học) nói riêng trong thời gian này. Với một tiêu đề chung "Văn học kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954". Đây là nguyên do nhiều sinh viên không biết đến một bộ phận văn học, trong những năm đầu sau cách mạng.

  • HỒ THẾ HÀ1. Diễn đàn thơ được tổ chức trên đất Huế lần này gắn với chương trình hoạt động của lễ hội Festival lần thứ 3, tự nó đã thông tin với chúng ta một nội dung, tính chất và ý nghĩa riêng. Đây thực sự là ngày hội của thơ ca. Đã là ngày hội thì có nhiều người tham gia và tham dự; có diễn giả và thính giả; có nhiều tiếng nói, nhiều tấm lòng, nhiều quan niệm trên tinh thần dân chủ, lấy việc coi trọng cái hay, cái đẹp, cái giá trị của nghệ thuật làm tiêu chí thưởng thức, trao đổi và tranh luận. Chính điều đó sẽ làm cho không khí ngày hội thơ - Festival thơ sẽ đông vui, phong phú, dân chủ và có nhiều hoà âm đồng vọng mang tính học thuật và mỹ học mới mẻ như P.Valéry đã từng nói: Thơ là ngày hội của lý trí (La poésie est une fête de l'intellect).

  • THẠCH QUỲThơ đi với loài người từ thủa hồng hoang đến nay, bỗng dưng ở thời chúng ta nứt nẩy ra một cây hỏi kỳ dị là thơ tồn tại hay không tồn tại? Không phải là sự sống đánh mất thơ mà là sự cùn mòn của 5 giác quan nhận thức, 6 giác quan cảm nhận sự sống đang dần dà đánh mất nó. Như rừng hết cây, như suối cạn nước, hồn người đối diện với sự cạn kiệt của chính nó do đó nó phải đối diện với thơ.

  • NGUYỄN VĨNH NGUYÊNNhững năm gần đây, người ta tranh luận, ồn ào, khua chiêng gõ mõ về việc làm mới văn chương. Nhất là trong thơ. Nhưng cái mới đâu chẳng thấy, chỉ thấy sau những cuộc tranh luận toé lửa rốt cục vẫn là: hãy đợi đấy, lúc nào đó, sẽ... cãi tiếp...