LTS: Tiểu thuyết "Huế mùa mai đỏ", tập I, của Xuân Thiều đề cập đến một thời điểm lịch sử của chiến trường Trị Thiên cũ trong chiến dịch Mậu Thân.
Ảnh: internet
Nhân kỷ niệm 20 năm chiến thắng lịch sử nầy chúng tôi có đề nghị nhà văn Xuân Thiều viết cho vài lời về tác phẩm của mình, đồng thời giới thiệu với bạn đọc bài viết của anh Trần Thức như một ý kiến trong những ý kiến không đồng tình về một số vấn đề trong tác phẩm.
Vài lời của người viết "Huế mùa mai đỏ"
Tôi không được may mắn dự chiến dịch Mậu Thân Huế. Bấy giờ tôi vừa mới ở đường mòn Hồ Chí Minh về Hà Nội. Mãi cuối năm 1968 tôi mới vào chiến trường Trị Thiên. Ngay khi tôi mới đến, các anh trong lãnh đạo khu ủy và quân khu đều khuyên tôi nên viết về chiến dịch Mậu Thân Huế. Riêng tôi là một nhà văn hoạt động trong quân đội, sự kiện 25 ngày đêm ở Huế là một sự kiện vô cùng hấp dẫn, cần phải tìm hiểu. Bấy giờ, quân khu đang tận trên biên giới Lào Việt. Đấy là thời kỳ đầy khó khăn sau Mậu Thân: địch phản kích quyết liệt, đói và sốt rét ác tính. Thời kỳ mà lính ta vẫn nói đùa: "Thừa Thiên thiếu đất thừa trời". Quả thật, bộ đội bám về giáp ranh đã khó, nói gì trở về đồng bằng, trở về Huế. Tôi chỉ còn một cách là tìm gặp cán bộ chiến sĩ tham gia Mậu Thân Huế ở trung đoàn Phú Xuân, thành đội Huế và một số đơn vị khác hỏi chuyện. Suốt một năm la cà khắp các đơn vị, sổ tay tôi đầy những trang ghi chép. Vậy mà những trang ghi chép kia chỉ nằm yên lặng trong sổ tay, trong ký ức hơn chục năm, không trở thành tác phẩm được, về Hà Nội, tôi viết tiểu thuyết "Thôn ven đường", viết tập truyện "Khúc sông", tập thơ "Trước giờ ra trận" và tập bút ký "Đi xa". Tuy nhiên những tài liệu thu lượm được về Huế Mậu Thân vẫn luôn luôn trăn trở, thôi thúc tôi. Viết về Huế Mậu Thân tức là viết về vấn đề gì của con người? Điều băn khoăn ấy chưa dễ gì giải đáp được. Chả lẽ lại đi minh họa một chiến dịch như một thứ truyện tư liệu? Mà ngay cả viết truyện tư liệu cũng chẳng dễ dàng gì. Bởi vì điều trước tiên là việc đánh giá chiến dịch Mậu Thân nói chung và Mậu Thân Huế nói riêng dường như cũng còn khá nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Thắng lợi hay thất bại? Thắng lợi đến mức độ nào, đấy là những điều mà ngay hồi còn ở trên rừng nhiều cán bộ còn băn khoăn, còn có những lập luận khác nhau. Cố nhiên, các cấp lãnh đạo thời đó đã có kết luận, nhưng thực tình kết luận ban đầu ấy vẫn chưa thuyết phục được hết cán bộ, có người còn bảo lưu ý kiến, có đồng chí tranh luận với các cấp lãnh đạo, và buồn thay đã có những hậu quả không lấy gì làm dễ chịu đối với những ý kiến bất đồng ấy. Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, tôi có được dự một cuộc hội thảo do Ban lịch sử Đảng của tỉnh ủy Bình Trị Thiên tổ chức. "Trong cuộc hội thảo ấy", đánh giá về Mậu Thân Huế vẫn còn những khoảng cách về các ý kiến. Những khoảng cách ấy tồn tại mãi đến bây giờ, tuy nhiên với thời gian và sự biến chuyển về cơ chế tổ chức, các cơ quan có trách nhiệm của Đảng và quân đội đang dần dần làm sáng tỏ ra. Quả thật những vấn đề của chiến tranh là vô cùng phức tạp. Trên thế giới, có những trận đánh, những chiến dịch, thậm chí cả cuộc chiến tranh có khi phải mất hàng dăm bảy chục năm, một trăm năm sau mới đánh giá được đúng đắn. Bởi thế, những ý kiến khác nhau về Mậu Thân Huế là điều dễ hiểu. Nhưng dường như những ý kiến khác nhau ấy lại thôi thúc tôi viết. Dường như con người với tính cách khác nhau, sự hiểu biết và cuộc đời riêng khác nhau, lại có khát vọng chung giống nhau là phải thống nhất đất nước phải giải phóng quê hương đã xảy ra ("cú sốc", một sự "vỡ ra") về tư tưởng và tình cảm qua chiến dịch Mậu Thân Huế này. Trong cuộc chiến đấu ác liệt đẫm máu ấy, cả địch cả ta đều bị dồn đến điểm nóng của chiến tranh, tức là những tình thế bắt buộc, những điều thuộc về bản năng của chiến tranh. Đối với ta, những chiến sĩ cách mạng đứng trước một thử thách nghiêm trọng này, tính cách của họ bộc lộ, được phơi bày và mỗi người đều đón nhận cái số phận riêng của mình như là kết quả chung cục vậy. Ngay cả Huế, cả đất nước ta cũng thế, cũng đón nhận cái kết quả chung cục như đối với từng người.
Là người cầm bút, tôi có cách nghĩ của mình về lịch sử và con người, đúng hoặc chưa đúng sẽ thuộc về bạn đọc phán xét. Được cổ vũ bằng những ý tưởng như thế, tôi bắt tay vào viết cuốn "Huế mùa mai đỏ" từ cuối năm 1978.
Nhưng mới viết được dăm chương, tôi đành bỏ dở vì lý do công việc. Hơn nữa, tôi cũng muốn nấn ná thêm, chờ sự thật lịch sử có một độ lùi thích hợp thì may ra cuốn sách mới được dễ dàng chấp nhận của người đọc. Cuối năm 1984 tôi mới viết tiếp. Tôi là người viết chậm chữ nghĩa ra trên trang giấy đối với tôi là khó khăn. Dù sao thì "Huế mùa mai đỏ" tập 1 cũng đã ra mắt bạn đọc. Tôi coi đó một lời chào kỳ tích của quân dân ta, như một nén hương để tưởng niệm bạn bè, đồng chí, đồng đội đã hy sinh vì nghĩa lớn.
Cuốn sách ra mắt bạn đọc có khen có chê là lẽ thường tình. Tôi sẵn sàng đón nghe những lời bình phẩm của bạn đọc nhất là bạn đọc của thành phố Huế. Dẫu vậy, tác phẩm vẫn chưa xong, tôi đang viết tập II và là tập kết thúc. Vẫn viết như mạch truyện đã viết ở tập I. Nhưng biết đâu, tôi lại phải phụ lòng mong đợi của bạn đọc, bởi lẽ như tôi đã nói, tôi viết thật khó khăn và chập chạp: Với lại, khi in xong tập I rồi, tôi đâm tiếc. Giá như bây giờ mới bắt đầu, tôi sẽ viết khác hơn. Chút hối tiếc đó chỉ có thể rút kinh nghiệm cho các tác phẩm nối tiếp.
XUÂN THIỀU
Tản mạn với "Huế mùa mai đỏ"
TRẦN THỨC
Những năm gần đây, Huế trở thành một "điểm hẹn" đầy sức hấp dẫn đối với một số nhà văn trong ý đồ tái hiện bức tranh lịch sử của dân tộc với quy mô sử thi. Sau Học phí trả bằng máu của Nguyễn Khắc Phục, Đường thời đại của Đặng Đình Loan, không thể không kể đến Huế mùa mai đỏ của Xuân Thiều.
Nếu như một số tác phẩm đã mang lại cho độc giả cái cảm giác bị (ngộ độc) vì phải "ăn tươi nuốt sống" quá nhiều chi tiết của hiện thực dưới dạng những "bản tin thời sự" chen chúc nhau trên từng trang sách thì với Huế mùa mai đỏ, Xuân Thiều có ý thức hơn trong việc "giải phóng" những tư liệu lịch sử ra khỏi bản thân nó để "lái" chúng đi vào quỹ đạo nghệ thuật. Và để tạo cho không gian lịch sử một chiều sâu tâm lý, tác giả đã tổ chức cho tuyến phát triển của lịch sử và tuyến cuộc đời của các nhân vật (với những mâu thuẫn và bi kịch riêng) đan chéo vào nhau, "giải thích" lẫn nhau.
Do các sự kiện được miêu tả gắn liền với một địa bàn cụ thể trong một thời điểm lịch sử cụ thể, người ta dễ liên tưởng đến "mối dây liên hệ" giữa hình tượng nghệ thuật này với nhân vật lịch sử nọ. Cũng vì thế, có thể nẩy sinh những phản ứng "bất lợi" ngoài phạm vi tác phẩm nghệ thuật. Song tôi nghĩ rằng điều ấy không quan trọng. Điều quan trọng là ở chỗ sau khi đã sử dụng tối đa cái "quyền lực" của mình, nhà văn có đạt được những hiệu quả thẩm mỹ tối đa trong việc phản ảnh cuộc sống một cách chân thực hay không?
Theo tôi, Xuân Thiều có khả năng thành công nếu như đối tượng chiếm lĩnh thẩm mỹ của tác giả không phải là "Huế mùa mai đỏ" mà chỉ là những số phận với những bi kịch khá điển hình của Tư Thiên, bà Đào, Mai, vv... Vượt ra khỏi giới hạn đó, ngòi bút của Xuân Thiều tỏ ra lúng túng trong việc tái hiện "bức tranh toàn cảnh chuyển động" của lịch sử.
Cái "bức tranh toàn cảnh chuyển động" chỉ hình thành với điều kiện tác giả của Huế mùa mai đỏ thiết kế được một kết cấu nghệ thuật có khả năng khái quát nhiều bình diện khác nhau của cuộc sống. Sự xuất hiện một đôi lần của Ngô Quang, chuẩn tướng ngụy, chưa đủ để làm sống lại những mâu thuẫn giai cấp gay gắt, cũng như sự góp mặt khiêm tốn của vài nhân vật là cán bộ hoạt động ở nội thành chưa đủ để nhận thức đúng đắn vai trò và sự trưởng thành của quần chúng trong cuộc chiến tranh nhân dân... Nói tóm lại, người đọc phải nghe "thuyết minh" về lịch sử hơn là được "hít thở" cái không khí lịch sử bằng những xung đột nghệ thuật. Rõ ràng, kết cấu nghệ thuật của tác phẩm còn quá "chật chội" so với qui mô của hiện thực.
Ngay trong việc xây dựng hình tượng nhân vật, mặc dầu tác giả có chú ý vận dụng qui luật "tăng cường giá trị", song, trừ một vài trường hợp như Tư Thiên, các nhân vật còn lại chưa "đủ tháng" để có thể đứng vững trên đôi chân của chính mình. Do đó, người đọc không cảm nhận được những giá trị trực tiếp nẩy sinh từ mối quan hệ tác động qua lại giữa các tính cách. Sự can thiệp hơi "quá đà" của tác giả đã hạn chế quyền chủ động của nhân vật. Trên thực tế tác phẩm, một số nhân vật đã bị tác giả đẩy lùi về ngôi thứ ba. Nếu như người đọc dễ dàng nhận ra Tư Thiên bởi cái chất "lính" trong suy nghĩ và hành động của nhân vật ấy, thì một số nhân vật khác, chẳng hạn như Hai Mẫn lại được phác họa một cách sơ lược, dễ dãi. Tác giả hoàn toàn có quyền sử dụng Hai Mẫn như một biện pháp nhằm làm sáng tỏ sự đối lập trong tư cách, đạo đức và tài năng với các nhân vật khác như Tư Thiên, Lưu Dương, song, để có một sức thuyết phục nghệ thuật, Hai Mẫn phải vượt ra khỏi ngôn ngữ trần thuật của tác giả để sống một cuộc sống riêng như một tính cách hoàn chỉnh. Chỉ tập trung vào khía cạnh "xấu" của Hai Mẫn, Xuân Thiều đã "hóa kiếp" cho nhân vật này thành một khái niệm, thông qua sự bình giá trực tiếp của chủ thể sáng tạo.
Nhiều chi tiết được nhà văn sử dụng một cách thiếu cân nhắc cũng làm cho bức tranh của hiện thực bị pha loãng bởi những yếu tố xa lạ với chính nó. Cái việc Mai "thường xuyên thư từ với bà Đào ở dưới Huế, viết cho mẹ hết sức chi tiết về ba mình" (tr. 87) là điều không được phép xảy ra trong hoàn cảnh ấy. Nó vừa không thực, vừa chứng tỏ một sự hiểu biết còn mơ hồ về mối liên hệ khắc nghiệt giữa hai địa bàn chiến lược: thành phố và vùng giải phóng. Khi tác giả viết: "Chuông nhà thờ gióng giả, chuông chùa ngân nga. Nhạc nổi lên. Những đôi trai gái ôm nhau nhịp nhàng uyển chuyển trong điệu van, hoặc nhảy cuồng loạn theo nhạc "Bit tơn", nhạc "Jaz" ngoại quốc" (tr. 266) thì người đọc không thể nào hình dung đúng cái "chất Huế" trong những ngày tết. Cái không khí đó là của Sài Gòn, của một thành phố nào khác chứ chưa bao giờ là của Huế trong những năm tháng ấy.
Nhiều chi tiết tưởng như "vặt vãnh", nhưng đáng tiếc đã làm cho người đọc nghi ngờ cái khả năng hiểu biết tường tận về đối tượng được miêu tả. Chẳng hạn như chiếc quần "gin" được sử dụng để tạo dáng "thành phố" cho một số nhân vật, thực ra, ở một khía cạnh nào đó, đã đẩy nhân vật sang một thời điểm khác chứ không phải thời điểm mà nhân vật đang sống. Tư Thiên đưa tay nhón một dúm hạt dưa thì được, chứ "đưa tay nhón một dúm dưa món" (tr. 265) để ăn với bánh tét thì lại là một động tác không bình thường, v.v...
Một vấn đề nổi lên trong tác phẩm thu hút sự quan tâm của nhiều người đó là cái nhìn của tác giả trước thực tại Mậu Thân. Nhiều ý kiến không tán thành cách kiến giải chưa chính xác của tác giả về vai trò của quần chúng nhân dân. Những ý kiến đó đã căn cứ vào quan niệm của nhân vật Tư Thiên (mà tác giả đặc biệt dành cho rất nhiều thiện cảm) khi nhân vật đó cho rằng: "...Cái quan trọng là thằng lính, Thằng lính nó đánh giỏi, đè bẹp dí thằng địch xuống thì quần chúng không phát cũng cứ động. Mà nó đánh lèm nhèm thì có phát vào đít người ta, họ không ì ra thì cũng đánh bài tảng lờ"(tr. 18). Rõ ràng quan niệm đó chưa đúng vì nó không nhìn thấy mối quan hệ hỗ tương "có qua có lại" giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Chính vì vậy, nó không thể giải thích vì sao "chỉ riêng một xã Quảng Thái đã đóng góp một trăm tấn gạo"(tr. 27) để chuẩn bị cho chiến dịch?
Song nói cho cùng thì không thể qui quan niệm của nhân vật thành quan niệm của tác giả mặc dù không thể chối cãi được rằng trong cách phát ngôn trong mỗi hành vi của nhân vật đều bộc lộ hoặc vụng về, hoặc kín đáo vai trò "trọng tài" của chủ thể sáng tạo. Theo tôi, sở dĩ có sự "ngộ nhận" đó vì Xuân Thiều xử lý chưa tốt mối quan hệ giữa tác giả và nhân vật.
Sau cùng, điều tôi muốn nói là Xuân Thiều hay bất kỳ một nhà văn nào khác hoàn toàn có quyền khai thác những chất liệu của hiện thực theo cái nhìn nghệ thuật của mình, để phục vụ cho một ý đồ tư tưởng - thẩm mỹ nhất định. Cùng một đối tượng, có người nhìn nó ở góc độ tráng ca, có người nhìn nó ở góc độ bi kịch, không thể nói ai đúng, ai sai trong trường hợp này. Không nên đòi hỏi nhà văn nhìn cuộc sống như một nhà chính trị chuyên nghiệp, nhưng nhất thiết phải đòi hỏi ở hoạt động sáng tạo của nhà văn một sự trung thành tuyệt đối với sự thật.
Huế tháng 1-88
T.T.
(SH29/02-88)
Có nhiều khi trong đời, “trôi theo cõi lòng cùng lang thang” như Thiền sư Saigyo (Nhật Bản), bất chợt thèm một ánh lửa, một vầng trăng. Soi qua hương đêm, soi qua dòng văn, soi qua từng địa chỉ... những ánh lửa nhỏ nhoi sẽ tổng hợp và trình diện hết thảy những vô biên của thế cuộc, lòng người. “Trong mắt tôi” của Hoàng Phủ Ngọc Tường đã là ánh lửa ấy, địa chỉ ấy.
1. Kawabata Yasunari (1899 -1972) là một trong những nhà văn làm nên diện mạo của văn học hiện đại Nhật Bản. Ông được trao tặng giải Nobel năm 1968 (ba tác phẩm của Kawabata được giới thiệu với Viện Hoàng gia Thụy Điển để xét tặng giải thưởng là Xứ Tuyết, Ngàn cách hạc và Cố đô).
(Thơ Đỗ Quý Bông - Nxb Văn học, 2000)Đỗ Quý Bông chinh phục bạn hữu bằng hai câu lục bát này:Đêm ngâu lành lạnh sang canhTrở mình nghe bưởi động cành gạt mưa.
Thạch Quỳ là nhà thơ rất nhạy bén trong việc nắm bắt thông tin và chóng vánh tìm ra ngay bản chất đối tượng. Anh làm thơ hoàn toàn bằng mẫn cảm thiên phú. Thơ Thạch Quỳ là thứ thơ có phần nhỉnh hơn mọi lý thuyết về thơ.
Kỷ niệm 50 năm ngày mất nhà văn Nam Cao (30.11.1951-30.11.2001)
Có một con người đang ở vào cái tuổi dường như muốn giũ sạch nợ nần vay trả, trả vay, dường như chẳng bận lòng chút nào bởi những lợi danh ồn ào phiền muộn. Đó là nói theo cái nghĩa nhận dạng thông thường, tưởng như thế, nơi một con người đã qua "bát thập". Nhưng với nhà thơ Trinh Đường, nhìn như thế e tiêu cực, e sẽ làm ông giận dỗi: "Ta có sá gì đi với ở".
Nhà thơ Trinh Đường đã từ trần hồi 15g10’ ngày 28.9.2001 tại Hà Nội, thọ 85 tuổi. Lễ an táng nhà thơ đã được tổ chức trọng thể tại quê nhà xã Đại Lộc huyện Duy Xuyên tỉnh Quảng , theo nguyện vọng của nhà thơ trước khi nhắm mắt.
Phan Ngọc, như tôi biết, là người xuất thân trong gia đình Nho giáo, đã từng làm nghề dạy học, từ năm 1958 chuyển sang dịch sách, là người giỏi nhiều ngoại ngữ. Hiện nay, ông đang là chuyên viên cao cấp của Viện Đông Nam Á (Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia).
Có những con người mà ta chỉ gặp một đôi lần trong đời để rồi mãi nhớ, mãi ám ảnh về họ. Với tôi, nhà văn Trần Dần là người như vậy.
Trước tình hình số tập thơ được xuất bản với tốc độ chóng mặt, người ta bỗng nhiên cảm thấy e ngại mỗi khi cầm một tập thơ trên tay. E ngại, không phải vì người ta sợ nhọc sức; mà e ngại vì người ta nghĩ rằng sẽ phải đọc một tập thơ dở! Cảm giác ấy xem ra thật là bất công, nhưng thật tình nó quả là như vậy.
Những năm từ 1950 khi học ở trường trung học Khải Định (Quốc học Huế), tôi đã đọc một số bài thơ của Dao Ca đăng trên một số tờ báo như Đời mới, Nhân loại, Mới, Thẩm mỹ...
Tôi đến tìm ông vào một buổi sáng đầu đông, trong căn nhà ngập tràn bóng tre và bóng lá. Nếu không quen ắt hẳn tôi đã khá ngỡ ngàng bởi giữa phồn hoa đô hội lại có một khu vườn xanh tươi đến vậy!.
LTS: Rạng sáng ngày 11-7-2001, Toà soạn nhận được tin anh Đoàn Thương Hải - hội viên Hội Nhà văn Thừa Thiên Huế, sau một cơn đột quỵ, mặc dù đã được gia đình, bạn bè và các thầy thuốc Bệnh viên Trung ương Huế tận tình cứu chữa nhưng không qua khỏi, đã rời bỏ chúng ta an nhiên về bên kia thế giới!Tạp chí Sông Hương - Hội Nhà văn Thừa Thiên Huế xin có lời chia buồn sâu sắc tới gia quyến nhà văn.Sông Hương số này xin giới thiệu hai bài thơ cuối cùng của anh được rút ra từ tập thơ chép tay lưu giữ tại gia đình.TCSH
Thơ Đặng Huy Giang xuất hiện trên thi đàn đã nhiều năm nay; song thật sự gây ấn tượng với bạn đọc phải kể đến một vài chùm thơ mà báo Văn nghệ đăng tải trên trang thơ dự thi 1998 - 2000; đặc biệt sau đó anh cho ra mắt bạn đọc hai tập thơ một lúc: Trên mặt đất và Qua cửa.
Có lẽ với phần lớn không gian thơ Phan Trung Thành, làm thơ là trò chuyện ân tình với những bóng dáng cũ, thuộc về quê nhà.
Trong bài viết điểm lại văn học năm 2000, sự kiện và bình luận, tôi có nêu hai tác giả trẻ, cùng là nữ, cùng có tác phẩm đáng chú ý trong năm, một người tập truyện, một người tập thơ. Người thơ là Vi Thùy Linh.
(Đọc “Gặp lại tuổi hai mươi”(*) của Kiều Anh Hương)Ngay bài thơ in đầu tập “Vùng trời thánh thiện” có hai câu đã làm tôi giật mình, làm tôi choáng ngợp: “Những lo toan năm tháng đời thường Như tấm áo chật choàng lên khát vọng”
đầu tháng 4 năm ngoái, sau khi tuần báo “Văn nghệ” của Hội Nhà văn Việt Nam đăng truyện ngắn dự thi “Quả đồng chùy tóc bện” của Trần Hạ Tháp - một bút danh “mới toanh” trên văn đàn, tôi ghé tòa soạn “Sông Hương” hỏi nhà văn Hà Khánh Linh:- Chị biết Trần Hạ Tháp là ai không? Tác giả chắc là người Huế...
Trương Văn Hiến có sở học phi thường và mang trong người một hoài bão lớn lao: an bang tế thế bình thiên hạ.
(Qua “Sau tách cà phê” của Nguyễn Trác, Nhà Xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội, 2000.)1- Sau năm năm từ “Chiếc thuyền đêm” (năm 1995), hình như “đến hẹn lại lên”, nhà thơ Nguyễn Trác lại ra mắt bạn đọc tập “Sau tách cà phê”.